P&ID (Piping and Instrumentation Diagram), borulama ve enstrümantasyon şeması demektir. Tesisin ana hatlarını değil, bu hatların üzerindeki her vana, ölçüm noktası ve kontrol donanımını gösterir. Türkçe kullanımda sıkça "borulama ve enstrümantasyon şeması" ya da kısaca "PID" olarak geçer.
Bu yazıda P&ID'nin neyi anlattığını, kim için hazırlandığını ve neden denetimlerde istenen dokümanlardan biri olduğunu sade dille anlatıyoruz.
P&ID neyin haritasıdır?
P&ID, tesisin nasıl çalışması gerektiğini gösterir. Sahadaki bir borunun nereden çıktığını, hangi hattan geçtiğini, aradaki her vana ve ölçüm noktasının nerede olduğunu tek sayfada anlatır. Bu yönüyle P&ID, tesisin çalışma mantığının çizime dökülmüş hâlidir.
Şema, tesisin fotoğrafı değildir. Tesis değiştikçe P&ID de güncellenmelidir. Bu yüzden denetimlerde yalnızca şemanın varlığı değil, güncel olup olmadığı da bakılır.
Şemada neler görünür?
Her P&ID, tesisin tipine göre farklı detay taşır; ancak ortak öğeler değişmez.
- Tanklar, kazanlar, kompresörler ve benzeri ana ekipmanlar
- Hatlar, çapları ve akış yönleri
- Kapak, küresel, çek ve emniyet ventili gibi vana tipleri
- Basınç, sıcaklık, akış ve seviye ölçüm noktaları
- Alarm, kilitlenme ve otomatik kesme öğeleri
- Hat numaraları ve ekipman etiketleri
Kim kullanır, kim için hazırlanır?
P&ID tek bir hedef kitlesine yazılmaz. Bakım ekibi bir arızaya müdahale etmeden önce hattın üzerindeki vanaları şemadan bulur. Proje ekibi tesis değişikliğini şema üzerinden planlar.
Denetim tarafı için P&ID, tesisin emniyet donanımlarının nerede olduğunu ve hangi mantıkla çalıştığını doğrulamanın yoludur. Bu nedenle iş müfettişi denetimlerinde ve proses güvenliği konularında sıkça istenir.
Neden denetimlerde karşımıza çıkıyor?
Denetimde tesisin içine girip her hattı tek tek takip etmek pratik değildir. P&ID bu işi kolaylaştırır: işletme, tesisin nasıl çalıştığını yazılı ve çizimli olarak göstermiş olur. Şema yoksa ya da sahayla örtüşmüyorsa, eksiklik olarak kaydedilir.
Bu yüzden şemayı yalnızca proje aşamasında değil, tesisin ömrü boyunca güncel tutmak gerekir.
Mevcut tesisin şeması yoksa?
Eski tesislerde şema hiç çizilmemiş ya da zamanla kaybolmuş olabilir. Bu durumda tesisin bugünkü hâli saha gezisiyle belgelenerek as-built (sahaya göre güncellenmiş) P&ID hazırlanır.
Bu çalışma, periyodik kontrol ziyaretlerinde edinilen saha bilgisiyle birleştirilebilir; böylece şema hem belge hem de bakım için kullanışlı hâle gelir.
Sık sorulan sorular
- PID ile P&ID aynı şey mi?
- Evet. P&ID (Piping and Instrumentation Diagram) yazımının Türkçe kullanımda PID olarak geçen hâlidir; ikisi de borulama ve enstrümantasyon şemasını ifade eder.
- P&ID mi PFD mi önce hazırlanır?
- Genellikle önce ana akışı gösteren PFD kararlaştırılır, ardından detaylı P&ID çizilir. Tesis basitse doğrudan P&ID de hazırlanabilir.
- P&ID hazırlatmak istiyoruz, süreci nasıl başlatmalıyız?
- Varsa mevcut çizimleri ve tesisat bilgilerini paylaşmanız yeterli. Kapsamı birlikte belirleyip saha tespitiyle çalışmayı başlatıyoruz; P&ID çizimi hizmetimiz için teklif formunu kullanabilirsiniz.